Vào một ngày tháng Giêng lạnh giá năm 1809, một đứa trẻ chào đời khi số phận đã sớm phủ bóng mất mát, Edgar Allen Poe. Cha mẹ ông là những diễn viên sân khấu—những con người sống bằng ảo ảnh—và trước khi cậu bé kịp hình thành ký ức, họ đã biến mất khỏi đời cậu. Mồ côi trước tuổi lên ba, Edgar Allan Poe lớn lên cùng nỗi ám ảnh về sự vắng mặt, một trạng thái tinh thần sau này trở thành kết cấu cảm xúc cốt lõi trong toàn bộ sự nghiệp văn chương của ông.
Được gia đình dòng họ Allan giàu có tại Richmond, Virginia, cưu mang, Poe được nuôi dưỡng bên lề của đặc quyền nhưng chưa bao giờ thực sự thuộc về nó. Ông John Allan chu cấp và giúp Edgar Allen Poe việc học hành nhưng không dành cho cậu bé sự thừa nhận hay yêu thương trọn vẹn. Edgar Allen Poe tiếp thu văn học cổ điển, thơ ca và ngôn ngữ với sự dễ dàng hiếm thấy, nhưng khí chất nghệ sĩ của ông xung đột gay gắt với tư duy thương mại thực dụng của dòng họ Allan. Tại Đại học Virginia, tài năng và khuynh hướng tự hủy hoại song hành: thành tích học tập xuất sắc đi kèm với nợ nần cờ bạc, rồi là sự ruồng bỏ.
Những năm sau đó là một hành trình không yên: quân ngũ, bị đuổi khỏi West Point, và rơi vào thế giới bấp bênh của các tạp chí văn chương. Edgar Allen Poe không chỉ viết—ông giải phẫu văn học. Trong vai trò biên tập viên và nhà phê bình – chính xác, không khoan nhượng, và điều này thường khiến người khác e dè. Edgar Allen Poe tin rằng một tác phẩm văn chương phải đạt đến sự thống nhất tuyệt đối, mỗi chi tiết đều phục vụ một hiệu ứng cảm xúc duy nhất. Niềm tin ấy mang lại cho ông cả sự kính trọng lẫn thù địch.
Danh tiếng đến bất ngờ vào năm 1845 với bài thơ The Raven. Chỉ sau một đêm, Edgar Allen Poe trở thành nhân vật của quần chúng, đọc thơ trước những khán giả say mê. Con quạ đen cất tiếng “Nevermore” đã đậu vĩnh viễn trong trí tưởng tượng nước Mỹ. Nhưng danh tiếng không mang lại sự yên bình. Edgar Allen Poe vẫn nghèo, bệnh tật và chất chứa tang thương—một minh chứng sống động rằng sự bất tử trong văn chương không song hành với an toàn vật chất.
Cuộc hôn nhân của Edgar Allen Poe với người em họ Virginia Clemm, khi cô bé mới mười ba tuổi còn ông hai mươi bảy, từ lâu đã khiến độc giả cảm thấy bất an. Trong bối cảnh thế kỷ 19, những cuộc hôn nhân như vậy—đặc biệt giữa họ hàng—không phải là điều hiếm gặp, nhưng bối cảnh không xóa được cảm giác day dứt của nhiều người. Điều rõ ràng là Virginia trở thành trung tâm cảm xúc của đời sống gia đình mong manh mà Edgar Allen Poe cố gắng gìn giữ. Căn bệnh lao của Virginia là một thảm họa chậm rãi kéo dài. Chứng kiến sự tàn lụi ấy để lại dấu ấn không thể xóa nhòa trong trí tưởng tượng của Edgar Allen Poe. Sau khi Virginia qua đời ở tuổi hai mươi bốn, văn chương của ông càng trở nên u linh, ngập tràn ý niệm mà chính ông từng tuyên bố: cái chết của một người phụ nữ đẹp là đề tài mang tính thi ca nhất.
The Raven có phải là câu chuyện có thật? Edgar Allen Poe khẳng định là không. Ông mô tả bài thơ như một cấu trúc được tính toán cẩn trọng nhằm tạo ra một hiệu ứng cảm xúc duy nhất. Thế nhưng, nỗi tang thương dai dẳng và sự tuyệt vọng không lối thoát trong bài thơ vẫn vang lên như tiếng nói của một con người quá quen thuộc với tình yêu và mất mát đến mức không thể hồi phục. The Raven có thể không phải nhật ký, nhưng nó mang tính riêng tư đến đau đớn.
Khi còn sống, Edgar Allen Poe vừa được ngưỡng mộ vừa bị nghi ngại. Giới phê bình chỉ trích ông vì sự u ám, vì cái mà họ cho là thiếu vắng mục đích đạo đức, vì nỗi ám ảnh với điên loạn và cái chết. Nhiều người khác không chịu nổi tính cách sắc lạnh, kiêu hãnh và không bao giờ nịnh bợ của ông. Edgar Allen Poe không hề cố làm dịu cách người khác phán xét mình, và giới văn đàn không tha thứ cho ông điều đó. Sau khi ông qua đời, một đối thủ đã cố tình bôi nhọ danh tiếng Edgar Allen Poe bằng những câu chuyện về suy đồi và bất ổn—những huyền thoại kéo dài lâu hơn cả sự thật.
Ngay cả các nhà văn đương thời cũng chia rẽ. Mark Twain, chẳng hạn, cho rằng văn chương của Poe quá đen tối, thiếu sự ấm áp nhân bản mà Mark Twain trân trọng. Ông châm biếm nỗi u sầu của Edgar Allen Poe, dù vẫn thừa nhận kỹ thuật điêu luyện. Đó là sự bất đồng về cảm quan, không phải về tầm vóc—hai tầm nhìn về văn học Mỹ lướt qua nhau mà không giao hội.
Vậy Edgar Allen Poe là nhà thơ hay nhà văn? Khi còn sống, ông được biết đến nhiều hơn như một thi sĩ. Thơ ca mang lại danh tiếng; văn xuôi giúp ông kiếm sống. Nhưng trong lịch sử văn học, cán cân đã đổi chiều. Những truyện ngắn của Edgar Allen Poe—về trinh thám, kinh dị và sự sụp đổ tâm lý—đặt nền móng cho cả những thể loại mới. Truyện trinh thám hiện đại, tiểu thuyết tâm lý, và nhiều nhánh của văn học giả tưởng đều mang dấu vết từ sự chính xác, logic và nỗi kinh hoàng nội tâm của Edgar Allen Poe.
Edgar Allen Poe qua đời tại Baltimore năm 1849, bốn mươi bốn tuổi, trong hoàn cảnh vẫn còn bí ẩn, được tìm thấy trong trạng thái mê sảng và cô độc. Không có kết luận về nguyên nhân cái chết, và có lẽ sự mơ hồ ấy là điều thích hợp cho cuộc đời ông. Edgar Allen Poe mãi lơ lửng giữa hiện thực và huyền thoại, giữa lý trí và ác mộng.
Điều còn lại không phải là bí ẩn quanh cái chết của ông, mà là sự rõ ràng trong tầm nhìn nghệ thuật. Edgar Allen Poe tin rằng văn chương phải chính xác, có chủ đích và trọn vẹn về cảm xúc. Ông sống bên lề xã hội, nhưng viết với độ sắc bén của một lưỡi dao phẫu thuật. Do đó, ông đã biến bóng tối thành hình hài—và khắc tên mình vĩnh viễn trong lịch sử văn học Mỹ.
-Lê Nguyễn Thanh Phương-