Tuổi Thơ & Cội Nguồn Biên Cương: Abraham Lincoln sinh ngày 12 tháng 2 năm 1809 trong một căn nhà gỗ chỉ một phòng ngủ tại quận Hardin, Kentucky (nay là LaRue). Tuổi thơ của ông gắn liền với gian khó, lao động tay chân và tinh thần tự lực — những điều phổ biến nơi vùng biên cương Mỹ đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành triết lý chính trị của ông. Gia đình ông di chuyển nhiều lần, đầu tiên đến Indiana rồi Illinois để tìm đất đai màu mỡ và cuộc sống ổn định.
Mẹ ông qua đời khi ông 9 tuổi; mẹ kế Sarah Bush Johnston khuyến khích tính ham học của ông. Dù chỉ học chính thức chưa đến một năm, Lincoln gần như hoàn toàn tự học hỏi — đọc Shakespeare, Kinh Thánh, bình luận luật của Blackstone và các tác phẩm chính trị dưới ánh nến. Những công việc đầu đời như chẻ gỗ làm đường sắt, bán hàng, đo đạc và làm bưu tá giúp ông hiểu đời sống người dân bình thường, từ đó tạo nên sức hấp dẫn chính trị mang tính đại chúng sau này.
Học Vấn Không Qua Trường Lớp
Sự phát triển trí tuệ của Lincoln mang tính tự học. Ông mượn sách bất cứ khi nào có thể và luyện viết trên tấm gỗ khi thiếu giấy. Tư duy phân tích và khả năng hùng biện sắc bén trở thành dấu ấn trong sự nghiệp luật sư và chính trị của ông. Đến tuổi 20, ông tự học luật và đậu kỳ thi luật sư tiểu bang Illinois năm 1836, bắt đầu hành nghề và thành công dựa trên logic, công bằng và nghệ thuật kể chuyện thuyết phục.
Bước Vào Chính Trường
Lincoln bước vào đời sống công năm 1834 với tư cách nghị sĩ tiểu bang Illinois thuộc Đảng Whig. Quan điểm chính trị ban đầu của ông nhấn mạnh phát triển hạ tầng, cải cách ngân hàng và hiện đại hóa kinh tế. Khi Đảng Whig tan rã, ông trở thành thành viên sáng lập Đảng Cộng Hòa với lập trường phản đối mở rộng chế độ nô lệ.
Các cuộc tranh luận với Stephen A. Douglas trong cuộc đua Thượng Viện năm 1858 đưa tên tuổi ông lên tầm vóc quốc gia. Dù thất cử, sự rõ ràng về đạo đức và tài hùng biện — đặc biệt câu nói nổi tiếng “một ngôi nhà chia rẽ thì không thể đứng vững” — đã củng cố danh tiếng của ông như một nhân vật chính trị đang lên.
Tổng Thống & Ủy Nhiệm Bầu Cử
Lincoln thắng cử tổng thống năm 1860 với khoảng 40% phiếu phổ thông nhưng thắng lớn phiếu đại cử tri, phản ảnh bối cảnh chính trị phân hóa sâu sắc thời đó. Chiến thắng của ông đưa đến việc các tiểu bang miền Nam ly khai và mở đầu cuộc Nội Chiến Hoa Kỳ.
Ông tái đắc cử năm 1864 giữa thời chiến — một thành tích hiếm hoi cho thấy niềm tin của công chúng đối với tài lãnh đạo của ông. Chính quyền ông cân bằng chiến lược quân sự, ngoại giao chính trị và diễn giải Hiến Pháp và bảo vệ Liên Bang.
Triết Lý Cộng Hòa & Quản Trị
Tư tưởng cộng hòa của Lincoln xoay quanh ba nguyên tắc:
- Bảo Tồn Liên Bang: Hoa Kỳ là liên bang vĩnh viễn chứ không phải liên minh tự nguyện.
- Pháp Quyền: Hiến pháp là khế ước bảo vệ tự do.
- Dân Chủ Đạo Đức: Dân chủ đòi hỏi bình đẳng cơ hội dù bình đẳng xã hội có sự tranh luận.
Ông tin vào sự thực dụng hơn là giáo điều; ông điều chỉnh chính sách theo hoàn cảnh — điều từng bị chỉ trích là thiếu sự nhất trí nhưng ngày nay được xem là năng lực lãnh đạo thích ứng.
Tuyên Ngôn Giải Phóng Nô Lệ
Ban hành ngày 1/1/1863, tuyên bố giải phóng người nô lệ tại các tiểu bang Liên Minh Miền Nam. Dù hiệu lực thực thi ban đầu bị hạn chế, văn kiện này biến Nội Chiến từ cuộc chiến giữ Liên Bang thành cuộc chiến vì tự do con người. Về chiến lược:
- Làm suy yếu kinh tế miền Nam
- Ngăn châu Âu ủng hộ Liên Minh Miền Nam
- Cho phép binh sĩ da đen gia nhập quân đội Liên Bang
Đây là một trong những sắc lệnh hành pháp có ảnh hưởng sâu rộng nhất lịch sử Hoa Kỳ.
Danh Tiếng Chính Trị
Người cùng thời nhìn Lincoln rất khác nhau:
Được ngưỡng mộ vì:
- Sự rõ ràng về đạo lý
- Khiếu hài hước và kể chuyện
- Lòng cảm thông với dân thường
Bị chỉ trích vì
- Mở rộng quyền lực hành pháp
- Đình chỉ quyền habeas corpus
- Chậm hành động trong việc bãi nô
Ngày nay, các sử gia luôn xếp ông vào nhóm tổng thống vĩ đại nhất vì đã bảo tồn Liên Bang và định nghĩa lại khái niệm tự do.
Vụ Ám Sát & Cú Sốc Quốc Gia
Ngày 14/4/1865 — chỉ vài ngày sau khi phe Liên minh miền Nam đầu hàng — Lincoln bị diễn viên John Wilkes Booth bắn khi đang xem kịch tại Ford’s Theatre. Ông qua đời sáng hôm sau, trở thành tổng thống Mỹ đầu tiên bị ám sát. Cái chết của ông khiến cả quốc gia bàng hoàng và lập tức biến ông từ lãnh đạo thời chiến thành vị tử đạo của nền dân chủ.
An Táng & Lịch Sử Kỳ Lạ Của Di Hài
Lincoln được chôn cất tại Springfield, Illinois. Tuy nhiên quan tài của ông từng bị di chuyển hoặc mở nhiều 17 lần — do:
- Xây dựng lăng mộ mới
- Xác minh danh tính sau vụ mưu trộm xác năm 1876
- Di dời để bảo vệ an ninh
Năm 1901, quan tài được đặt vĩnh viễn trong lớp bê tông dưới hàng tấn đá, chấm dứt mọi sự xáo trộn.
Di Sản — Vì Sao Lincoln Vẫn Quan Trọng
Ý nghĩa lâu dài của Lincoln nằm ở việc ông định hình lại bản sắc đạo đức và hiến pháp của Hoa Kỳ. Ông được nhớ đến vì:
- Bảo tồn Liên bang
- Chấm dứt nền tảng pháp lý của chế độ nô lệ
- Nâng tầm lý tưởng dân chủ toàn cầu
- Khiêm nhường trong phong cách lãnh đạo
- Những bài diễn văn bất hủ nhất là bài Diễn Văn Gettysburg
Hình ảnh ông xuất hiện trên Mount Rushmore, đồng xu một cent và tờ 5 đô la. Quan trọng hơn, ông vẫn là biểu tượng của lãnh đạo có nguyên tắc trong mọi hoàn cảnh đất nước lâm vào khủng hoảng — tiêu chuẩn để đánh giá các tổng thống sau này.
Tổng thống Abraham Lincoln không chỉ được ghi nhớ như một tổng thống, mà là kiến trúc sư của “cuộc lập quốc lần thứ hai” của Hoa Kỳ — người đã định nghĩa lại tự do, quyền công dân và ý nghĩa của bình đẳng.
-Nguyễn Bách Khoa –
Sources for Further Reading
Primary Historical & Scholarly Resources
- Library of Congress — Abraham Lincoln Papers Collection
- National Archives — Civil War and Lincoln administration records
- Smithsonian Institution — Lincoln historical analyses and artifacts
- Abraham Lincoln Presidential Library & Museum — Research archives
- National Park Service — Lincoln Home & Ford’s Theatre historical reports
Academic & Scholarly Works
- Team of Rivals by Doris Kearns Goodwin
- Lincoln by David Herbert Donald
- Battle Cry of Freedom by James M. McPherson
- Oxford University Press — American National Biography entry on Lincoln
Digital History & Educational Institutions
- Gilder Lehrman Institute of American History — Civil War documents
- Yale Law School Avalon Project — Emancipation Proclamation text
- Cornell University Legal Information Institute — Constitutional context