Ngày 3 tháng 2 năm 1913, Tu Chính Án Thứ 16 của Hiến Pháp Hoa Kỳ được phê chuẩn, trao cho Quốc Hội quyền đánh thuế thu nhập các cá nhân và doanh nghiệp mà không cần phân bổ gánh nặng thuế theo từng tiểu bang. Trước khi tu chính án này ra đời, thuế trực tiếp của liên bang rất hiếm và thường gây tranh cãi về mặt pháp lý. Tu Chính Án Thứ 16 đã thay đổi hoàn toàn tình hình.
“Quốc Hội có quyền áp đặt và thu các loại thuế trên lợi tức thu nhập, từ bất kỳ nguồn nào, mà không cần phân bổ giữa các Tiểu Bang…”
— Trích Tu Chính Án Thứ 16
“Sự thay đổi này đã thiết lập hệ thống thuế thu nhập hiện đại — nền tảng chính của nguồn thu liên bang trong hơn một thế kỷ qua.”
Vì Sao Tu Chính Án Thứ 16 Vẫn Quan Trọng Ngày Nay
Trong 112 năm kể từ khi được phê chuẩn, thuế thu nhập liên bang đã định hình lại khả năng hành động của chính phủ Hoa Kỳ. Nói cách khác, nó đã làm cho chính phủ liên bang hiện đại trở nên khả thi.
Từ Một Chính Phủ Nhỏ Thành Một Cơ Chế Khổng Lồ
Trước năm 1913, chính phủ Hoa Kỳ chủ yếu dựa vào thuế quan, thuế tiêu thụ đặc biệt và bán đất công. Chi tiêu liên bang bị giới hạn, các cuộc chiến tranh nhỏ hơn và các chương trình xã hội hầu như không tồn tại. Sau Tu Chính Án Thứ 16:
- Chính phủ liên bang có nguồn thu ổn định để duy trì các cơ chế lớn.
- Hệ thống thuế lũy tiến cho phép điều chỉnh chi tiêu theo các ưu tiên quốc gia (chiến tranh, hạ tầng, chương trình xã hội…).
- Các mạng lưới an sinh như An Sinh Xã Hội (1935), Medicare (1965) và các chương trình phúc lợi khác trở nên khả thi nhờ nguồn thuế thu nhập đều đặn và chắc chắn.
Không có tu chính án này, Hoa Kỳ sẽ không có quy mô chính phủ như ngày nay — từ quốc phòng, cứu trợ thiên tai đến y tế công cộng.
Lợi và Hại: Chính Phủ vs. Người Nộp Thuế
Hơn một thế kỷ đánh thuế lợi tức thu nhập mang lại cả lợi ích lẫn tranh cãi.
Lợi Ích Cho Chính Phủ
- Nguồn thu ổn định và linh hoạt giúp lập kế hoạch ngân sách dài hạn
- Thuế lũy tiến giúp phân bổ lại nguồn lực vì lợi ích công cộng
- Các dịch vụ công quy mô lớn (hạ tầng, giáo dục, nghiên cứu, quốc phòng, phúc lợi) phụ thuộc vào thuế liên bang
Lợi Ích Cho Người Nộp Thuế
- Hưởng lợi từ hàng hóa và dịch vụ công: xa lộ, an toàn công cộng, nghiên cứu khoa học, y tế
- Mạng lưới an sinh: An Sinh Xã Hội, trợ cấp thất nghiệp, Medicaid/Medicare
- Ổn định kinh tế: chính sách tài khóa giúp giảm nhẹ suy thoái
Bất Lợi Cho Chính Phủ
- Hệ thống thuế phức tạp làm tăng chi phí hành chính
- Một số chương trình thiếu giám sát hiệu quả
Bất Lợi Cho Người Nộp Thuế
- Gánh nặng thuế cao đối với một số người
- Cảm nhận tiền thuế bị sử dụng lãng phí gây mất niềm tin
- Hệ thống khai thuế phức tạp khiến nhiều người phải thuê chuyên gia
Tiền Thuế Được Sử Dụng Như Thế Nào Qua Các Thập Niên
Sau Tu Chính Án Thứ 16, thuế thu nhập trở thành động cơ của chính quyền hiện đại:
1910s–1940s
• Chi phí cho Thế Chiến I & II tăng vọt
• Đầu tư hạ tầng và huy động kinh tế
1950s–1970s
• Mở rộng chương trình xã hội và khoa học (NASA, giáo dục)
• Tăng cường quân sự thời Chiến Tranh Lạnh
1980s–1990s
• Cải cách thuế dưới các đời Tổng Thống Reagan, Bush “cha” và Clinton
• Thặng dư ngân sách cuối thập niên 1990
2000s–2010s
• Chiến tranh Afghanistan/Iraq, cắt giảm thuế, khủng hoảng tài chính 2008 làm tăng thâm hụt
• Tăng chi tiêu cho Medicare/Medicaid
2020s
• Chi tiêu cứu trợ COVID-19, chi phí y-tế tăng, dân số lão hóa tạo áp lực tài khóa
Tranh Cãi: Lãng Phí và Lạm Dụng Tiền Thuế
Các vấn đề như ngân sách lãng phí, gian lận và quản lý yếu kém luôn là đề tài chính trị nóng:
• Chi tiêu “địa phương hóa” phục vụ lợi ích riêng
• Đội vốn trong chi tiêu quốc phòng
• Trợ cấp doanh nghiệp gây tranh cãi
• Các khoản thanh toán sai sót hàng tỷ đô được GAO báo cáo
Những vấn đề này thúc đẩy yêu cầu cải cách thuế và minh bạch ngân sách.
Vì Sao Hoa Kỳ Vẫn Mang Nợ Quốc Gia Khổng Lồ?
Nếu có tiền thuế, vì sao vẫn nợ?
Các nguyên nhân chính:
- Chi tiêu vượt thu ngân sách
- Chương trình bắt buộc (An Sinh Xã Hội, Medicare, Medicaid) tăng nhanh do dân số người già, về hưu
- Suy thoái kinh tế làm giảm thu thuế nhưng tăng chi an sinh
- Cắt giảm thuế không đi kèm cắt giảm chi tiêu
- Lãi suất trên nợ hiện có tiếp tục làm tăng thâm hụt
Kết quả: Nợ công Hoa Kỳ tăng lên hàng chục nghìn tỷ đô — không phải vì thuế thu nhập thất bại, mà vì cam kết chi tiêu tăng nhanh hơn nguồn thu.
Kết Luận: Di Sản Vẫn Đang Được Tiếp Tục Viết
Tu Chính Án Thứ 16 đã thay đổi căn bản nước Mỹ. Nó tạo điều kiện cho một chính phủ liên bang đủ mạnh để hành động ở quy mô lớn — từ chiến tranh thế giới đến mạng lưới an sinh xã hội. Đồng thời, nó cũng mở ra những căng thẳng lâu dài giữa thuế khóa, chi tiêu, nhu cầu công cộng và quyền tự do cá nhân.
Những tranh luận ngày nay về thuế suất, lãng phí ngân sách, nợ quốc gia và trách nhiệm tài khóa chính là sự tiếp nối của thách thức muôn thuở: cân bằng giữa một chính phủ phục vụ rộng rãi và những người dân đóng thuế để duy trì nó.
— Phan Trần Hương —