Meta, công ty mẹ của Facebook và Instagram, đã đồng ý với một thỏa thuận dàn xếp trị giá khoảng 17 tỷ Mỹ kim trước những cáo buộc cho rằng công ty cố tình thiết kế các nền tảng của mình để giữ trẻ em và thanh thiếu niên trên mạng lâu hơn, trong khi không công bố đầy đủ những rủi ro đối với sức khỏe thể chất và tinh thần của các em.
Thỏa thuận được đề nghị vào ngày 26 tháng 8 năm 2026 cũng buộc Meta phải thực hiện những thay đổi quan trọng đối với cách Facebook và Instagram hoạt động cho người dùng dưới 18 tuổi. Tuy nhiên, thỏa thuận này vẫn cần được tòa án phê chuẩn và Meta tiếp tục phủ nhận mọi hành vi sai trái.
Đối với phụ huynh và người chăm sóc, vụ kiện này không chỉ liên quan đến việc một công ty phải trả một khoản tiền rất lớn. Nó trực tiếp thách thức mô hình kinh doanh dựa trên việc thu hút và giữ sự chú ý của người dùng, đồng thời có thể thiết lập những tiêu chuẩn mới cho tất cả các nền tảng mạng xã hội có đông người dùng trẻ tuổi.
Vụ kiện bắt đầu như thế nào?
Vụ kiện bắt nguồn từ một cuộc điều tra trên toàn quốc do tổng chưởng lý các tiểu bang khởi xướng vào tháng 11 năm 2021.
Đến tháng 10 năm 2023, một liên minh lưỡng đảng gồm 33 tổng chưởng lý đã nộp đơn kiện Meta tại Tòa Án Liên Bang Khu Vực Bắc California. Một số tiểu bang khác cũng khởi kiện Meta riêng tại tòa án tiểu bang.
Khi thỏa thuận dàn xếp được công bố, một liên minh lớn hơn gồm nhiều tổng chưởng lý tiểu bang và lãnh thổ Hoa Kỳ đã tham gia.
Phiên tòa bắt đầu vào ngày 18 tháng 8 năm 2026. Các luật sư đại diện cho tiểu bang dự định trình bày lời khai và tài liệu nội bộ liên quan đến những gì Meta biết về rủi ro mà các nền tảng của công ty có thể gây ra cho người dùng trẻ tuổi.
Sau vài ngày xét xử, các bên đạt được thỏa thuận dàn xếp trước khi tòa án đưa ra phán quyết.
Điểm khác biệt này rất quan trọng: Meta chưa bị tòa án tuyên có trách nhiệm pháp lý trong vụ kiện này. Công ty đồng ý dàn xếp nhưng không thừa nhận đã vi phạm pháp luật.
Các tiểu bang cáo buộc Meta điều gì?
Đơn kiện không chỉ cho rằng một số thanh thiếu niên đã sử dụng Instagram hoặc Facebook quá nhiều. Các tiểu bang cáo buộc Meta cố tình thiết kế những tính năng khai thác điểm yếu tâm lý của trẻ em và thanh thiếu niên nhằm gia tăng mức độ tương tác và lợi nhuận của công ty.
Theo đơn kiện, những tính năng đó bao gồm:
- Chức năng cuộn nội dung vô hạn và tự động phát video, khiến người dùng không có điểm dừng tự nhiên
- Thông báo thường xuyên nhằm lôi kéo người dùng quay lại ứng dụng
- Số lượt thích và phản ứng được hiển thị công khai, khuyến khích người trẻ so sánh mình với người khác
- Nội dung tự biến mất, tạo ra tâm lý sợ bỏ lỡ thông tin
- Thuật toán đề nghị liên tục đưa đến những nội dung có khả năng giữ người dùng trên ứng dụng lâu hơn
- Các bộ lọc làm thay đổi khuôn mặt, có thể khiến người trẻ lo lắng nhiều hơn về ngoại hình
- Cơ chế tưởng thưởng không thể đoán trước, được các tiểu bang so sánh với phương thức kích thích tâm lý trong hoạt động cờ bạc
Các tiểu bang cho rằng khi được sử dụng cùng nhau, những tính năng này khuyến khích việc sử dụng mạng xã hội quá mức và khó kiểm soát. Điều đó có thể góp phần gây thiếu ngủ, lo âu, trầm cảm, mặc cảm về ngoại hình và những vấn đề khác về sức khỏe thể chất hoặc tinh thần.
Meta cũng bị cáo buộc đã đưa ra thông tin gây hiểu lầm cho người dùng trẻ tuổi, phụ huynh và công chúng về sự tồn tại cũng như mức độ nghiêm trọng của những rủi ro này.
Một phần khác của vụ kiện liên quan đến trẻ em dưới 13 tuổi. Các tổng chưởng lý cáo buộc Meta đã thu thập, lưu giữ và sử dụng thông tin cá nhân của trẻ em mà không có sự đồng ý có thể kiểm chứng của phụ huynh, vi phạm Đạo Luật Bảo Vệ Quyền Riêng Tư Trực Tuyến Của Trẻ Em, thường được gọi là COPPA.
Đây vẫn là những cáo buộc mà Meta không đồng ý. Thỏa thuận dàn xếp nói rõ rằng việc Meta chấp nhận thỏa thuận không đồng nghĩa với việc công ty thừa nhận trách nhiệm pháp lý hoặc hành vi sai trái.
Meta có thực sự trả $17 tỷ tiền bồi thường không?
Con số “17 tỷ Mỹ kim” được đưa tin rộng rãi là giá trị tối đa của nhiều khoản thanh toán khác nhau. Đây không phải là khoản bồi thường do bồi thẩm đoàn trao cho từng gia đình.
Lịch thanh toán chính của thỏa thuận có thể cung cấp tối đa khoảng 16,68 tỷ Mỹ kim cho các tiểu bang tham gia trong thời gian 10 năm. Khoảng 11,66 tỷ Mỹ kim trong số đó được bảo đảm, trong khi khoảng 5,02 tỷ Mỹ kim phụ thuộc vào những điều kiện nhất định.
Thỏa thuận còn bao gồm:
- 75 triệu Mỹ kim để trang trải chi phí điều tra và kiện tụng của các tiểu bang
- Khoảng 459 triệu Mỹ kim liên quan đến một số khiếu nại của tiểu bang trong vụ Cambridge Analytica
Tổng cộng, giá trị tối đa của các khoản thanh toán vào khoảng 17,2 tỷ Mỹ kim.
Phần thanh toán có điều kiện chỉ được thực hiện nếu Snapchat, TikTok và YouTube áp dụng những biện pháp tương tự về xác định độ tuổi và kiểm soát thời gian sử dụng. Đối với các công ty lớn nhất, họ còn phải đối diện với những nghĩa vụ tài chính tương đương.
Các chính quyền tham gia có thể sử dụng số tiền này cho những mục đích như:
- Chương trình chăm sóc sức khỏe tinh thần cho thanh thiếu niên
- Dịch vụ can thiệp khủng hoảng
- Giáo dục về sức khỏe và an toàn trong môi trường kỹ thuật số
- Chương trình sinh hoạt sau giờ học
- Hoạt động thể thao, đọc sách và sinh hoạt ngoài trời
- Chương trình hạn chế điện thoại trong trường học
- Thực thi luật bảo vệ người tiêu dùng trong tương lai
California dự kiến nhận được từ khoảng 1,5 tỷ đến 2,2 tỷ Mỹ kim, tùy thuộc vào việc các khoản thanh toán có điều kiện có được thực hiện hay không.
Các gia đình không nên hiểu rằng thỏa thuận này tự động thiết lập một chương trình nộp đơn yêu cầu bồi thường hoặc mỗi người dùng sẽ nhận được ngân phiếu.
Thỏa thuận giải quyết những khiếu nại do chính quyền đưa ra nhưng vẫn bảo lưu nhiều vụ kiện riêng của cá nhân, trường học, thành phố và những nguyên đơn khác.
Meta phải thực hiện những thay đổi nào?
Nếu được tòa án phê chuẩn, thỏa thuận sẽ áp dụng một loạt biện pháp bảo vệ đối với tài khoản Facebook và Instagram của người dùng dưới 18 tuổi.
Những điều khoản quan trọng bao gồm:
- Giới hạn mặc định tổng cộng hai giờ sử dụng Facebook và Instagram mỗi ngày. Muốn tăng thời gian phải được phụ huynh chấp thuận.
- Khóa phần lớn quyền truy cập ứng dụng từ nửa đêm đến 6 giờ sáng.
- Tắt thông báo từ 10 giờ tối đến 7 giờ sáng.
- Tắt thông báo trong giờ học, từ 8 giờ sáng đến 3 giờ chiều, trong phần lớn niên học.
- Hiển thị lời nhắc và yêu cầu tạm ngưng sau khi người trẻ sử dụng ứng dụng trong thời gian dài.
- Không hiển thị số lượt thích hoặc phản ứng cho người dùng dưới 18 tuổi theo chế độ mặc định.
- Không cho người dùng vị thành niên sử dụng các bộ lọc mô phỏng phẫu thuật thẩm mỹ.
- Cung cấp lựa chọn sử dụng bảng tin không được cá nhân hóa bằng thuật toán.
- Tăng cường các công cụ giám sát dành cho phụ huynh.
- Áp dụng hệ thống xác định độ tuổi tốt hơn để nhận diện tài khoản của thanh thiếu niên và loại bỏ trẻ em dưới 13 tuổi khỏi nền tảng.
- Phản hồi nhanh hơn khi người trẻ báo cáo nội dung có thể gây hại.
- Chấp nhận sự kiểm tra của một đơn vị độc lập và cung cấp báo cáo định kỳ về việc tuân thủ.
Tuy nhiên, thỏa thuận cũng có một số ngoại lệ đáng chú ý. Thời gian nhắn tin, sử dụng phần cài đặt và xem hoặc nghe nội dung dài có thể không được tính đầy đủ vào giới hạn hằng ngày. Vì vậy, một số nhà phê bình cho rằng người dùng vẫn có thể dành nhiều thời gian trong các dịch vụ của Meta.
Nếu Snapchat, TikTok và YouTube chấp nhận những quy định tương tự, giới hạn của Meta sẽ trở nên nghiêm ngặt hơn—thông thường là một giờ cho mỗi ứng dụng—và thời gian khóa ban đêm sẽ được mở rộng từ 10 giờ tối đến 7 giờ sáng.
Thỏa thuận có gửi tín hiệu mạnh đến những mạng xã hội khác không?
Câu trả lời là có. Đây vừa là lời cảnh cáo pháp lý vừa là áp lực tài chính trực tiếp.
Quy mô của thỏa thuận cho các công ty công nghệ thấy rằng vấn đề an toàn của thanh thiếu niên không còn có thể chỉ được giải quyết bằng những chiến dịch quan hệ công chúng.
Các tính năng như bảng tin vô tận, tự động phát video, thông báo liên tục và hiển thị mức độ được ưa thích có thể bị xem xét như những quyết định thiết kế sản phẩm có chủ ý—không đơn thuần là những công cụ trung lập.
Thỏa thuận cũng tạo áp lực đặc biệt đối với những đối thủ lớn nhất của Meta. Hơn 5 tỷ Mỹ kim trong khoản thanh toán của Meta phụ thuộc vào việc Snapchat, TikTok và YouTube chấp nhận những biện pháp bảo vệ tương đương. Do đó, các tiểu bang tham gia hiện có động lực tài chính để thúc đẩy tiêu chuẩn chung cho toàn ngành.
Tín hiệu này càng mạnh hơn vì các tổng chưởng lý thuộc cả hai đảng chính trị đã cùng hành động. Một nền tảng có thể thách thức luật của một tiểu bang, nhưng những vụ kiện phối hợp trên toàn quốc dựa trên luật bảo vệ người tiêu dùng và quyền riêng tư tạo ra rủi ro pháp lý và tài chính lớn hơn nhiều.
Tuy nhiên, thỏa thuận này không phải là luật liên bang áp dụng cho mọi dịch vụ mạng xã hội. Ảnh hưởng lâu dài của nó sẽ tùy thuộc vào việc tòa án có phê chuẩn hay không, khả năng xác định độ tuổi có hiệu quả hay không, mức độ kiểm tra độc lập và việc các nền tảng khác tự nguyện hoặc bị buộc phải chấp nhận những biện pháp tương tự.
Phụ huynh nên làm gì ngay từ bây giờ?
Phụ huynh không nên chờ đến khi những biện pháp trong thỏa thuận được áp dụng. Không có cài đặt tự động nào có thể thay thế mối quan hệ tin cậy và sự trò chuyện thường xuyên giữa trẻ em với người lớn.
1. Bảo đảm tài khoản ghi đúng tuổi của trẻ
Các cài đặt an toàn không thể hoạt động chính xác nếu trẻ sử dụng ngày sinh của người trưởng thành. Phụ huynh nên kiểm tra tuổi được ghi trên từng tài khoản và không giúp trẻ dưới 13 tuổi vượt qua giới hạn tuổi tối thiểu.
2. Lập kế hoạch sử dụng thiết bị cho cả gia đình
Gia đình nên thống nhất rõ khi nào, ở đâu và vì mục đích gì trẻ được phép sử dụng mạng xã hội. Những quy tắc này cũng nên áp dụng cho người lớn để phụ huynh làm gương cho con em.
Thay vì chỉ tập trung vào một con số cố định về thời gian, hãy xem việc sử dụng mạng xã hội đang lấy đi điều gì: giấc ngủ, bài vở, vận động, bữa cơm gia đình, sở thích cá nhân hay tình bạn ngoài đời.
Học Viện Nhi Khoa Hoa Kỳ đề nghị phụ huynh xem xét năm yếu tố:
- Đứa trẻ có tính cách và phản ứng như thế nào với truyền thông?
- Trẻ đang xem loại nội dung gì?
- Trẻ có đang dùng thiết bị để tự trấn an cảm xúc hoặc giúp ngủ hay không?
- Việc sử dụng thiết bị đang lấn át những sinh hoạt quan trọng nào?
- Gia đình trò chuyện với nhau về truyền thông và mạng xã hội như thế nào?
3. Bảo vệ giấc ngủ
Không nên để điện thoại hoặc máy tính bảng trong phòng ngủ qua đêm. Gia đình có thể thiết lập một nơi sạc thiết bị trong khu vực sinh hoạt chung và tắt những thông báo không cần thiết.
Một quy định thực tế có thể là ngưng sử dụng các ứng dụng giải trí từ 10 giờ tối cho đến sau bữa sáng.
4. Kích hoạt những cài đặt bảo vệ nghiêm ngặt nhất
Phụ huynh nên sử dụng công cụ giám sát, chuyển tài khoản sang chế độ riêng tư, giới hạn nội dung nhạy cảm và kiểm soát người có thể liên lạc với trẻ.
Nếu có thể, hãy chọn bảng tin theo thứ tự thời gian hoặc không được cá nhân hóa, ẩn số lượt thích, tắt chức năng tự động phát và ngăn tin nhắn từ người lớn không quen biết.
5. Trò chuyện thường xuyên thay vì bí mật theo dõi
Hãy hỏi trẻ thích điều gì trên mạng, điều gì khiến các em khó chịu và loại nội dung nào liên tục xuất hiện trên bảng tin. Giải thích rằng thuật toán có thể học từ mỗi lần người dùng dừng lại, nhấn thích, chia sẻ hoặc tìm kiếm.
Trẻ có nhiều khả năng báo cho phụ huynh về việc bị quấy rối, dụ dỗ tình dục, lừa đảo hoặc nội dung liên quan đến tự làm hại bản thân nếu biết rằng các em sẽ được giúp đỡ—thay vì lập tức bị trừng phạt hoặc tịch thu điện thoại.
6. Theo dõi những thay đổi trong hành vi
Những dấu hiệu cần chú ý có thể bao gồm:
- Thức khuya để tiếp tục sử dụng mạng xã hội
- Đột ngột xa lánh gia đình hoặc bạn bè
- Lo âu hoặc tức giận khi phải rời thiết bị
- Kết quả học tập giảm sút
- Không còn hứng thú với những sinh hoạt bình thường
- Quan tâm quá mức đến ngoại hình, cân nặng hoặc mức độ nổi tiếng
- Có tài khoản bí mật hoặc liên lạc với người lớn không quen biết
- Đăng tải hoặc trò chuyện về sự tuyệt vọng hay tự làm hại bản thân
Một dấu hiệu riêng lẻ không chứng minh rằng mạng xã hội đã gây ra vấn đề. Tuy nhiên, những thay đổi nghiêm trọng hoặc kéo dài cần được trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia sức khỏe tinh thần.
Nếu trẻ có thể đang đối diện với nguy hiểm tức thời, hãy gọi 911. Tại Hoa Kỳ, gia đình cũng có thể gọi hoặc nhắn tin đến số 988 để liên lạc với Đường Dây Hỗ Trợ Khủng Hoảng và Ngăn Ngừa Tự Tử.
Bài học lớn hơn
Thỏa thuận của Meta thừa nhận một thực tế mà nhiều phụ huynh đã nghi ngờ từ lâu: nhiều môi trường trực tuyến không phải là những công cụ trung lập. Chúng là các hệ thống được thiết kế cẩn thận để cạnh tranh giành thời gian, sự chú ý và phản ứng cảm xúc của trẻ em.
Những biện pháp bảo vệ được đề nghị có thể giúp Facebook và Instagram an toàn hơn, nhưng không thể loại bỏ mọi nội dung nguy hiểm, tính năng gây lệ thuộc hoặc người lạ có ý đồ xấu.
Việc bảo vệ trẻ em thật sự cần có thiết kế nền tảng có trách nhiệm, sự giám sát hiệu quả của chính quyền, nhà trường có đầy đủ thông tin và gia đình luôn quan tâm.
Phụ huynh không nên tự trách mình—hoặc trách con em—khi gặp khó khăn trong việc chống lại những sản phẩm được thiết kế để khiến người dùng khó rời khỏi màn hình. Điều quan trọng là hiểu cách những sản phẩm này hoạt động, thiết lập giới hạn hợp lý và giữ cho việc trò chuyện trong gia đình luôn cởi mở.
Thỏa thuận có thể thay đổi các quy định dành cho Meta. Nhưng di sản lớn hơn của nó có thể là thay đổi những gì xã hội đòi hỏi từ mọi công ty muốn giành lấy sự chú ý của trẻ em.
-Phan Trần Hương-
Nguồn tham khảo
- Bộ Tư Pháp California: Thỏa thuận được đề nghị với Meta và các biện pháp cải tổ
- Toàn văn thỏa thuận dàn xếp và phán quyết đồng thuận được đề nghị
- Đơn kiện Meta của liên minh các tiểu bang
- Bộ Y Tế và Dịch Vụ Nhân Sinh Hoa Kỳ: Mạng xã hội và sức khỏe tinh thần thanh thiếu niên
- Học Viện Nhi Khoa Hoa Kỳ: Mạng xã hội và sức khỏe tinh thần thanh thiếu niên