Tại Nhật Bản, một chén trà không chỉ đơn thuần là thức uống.
Đó có thể là lời chào đón, một giây phút thiền định, một tác phẩm nghệ thuật và cũng là lời nhắc nhở nhẹ nhàng rằng khoảnh khắc hiện tại sẽ qua và không bao giờ tìm lại được.
Trà đạo Nhật Bản mời người tham dự tạm rời xa những con phố đông đúc, màn hình điện tử và nhịp sống hối hả. Trong căn phòng trải chiếu tatami giản dị, mỗi chi tiết đều mang một ý nghĩa riêng: tiếng nước sôi, cách cắm một nhành hoa, động tác xoay chén trà và cả sự tĩnh lặng giữa chủ và khách.
Đối với những du khách muốn tìm hiểu tinh thần Nhật Bản, thay vì chỉ chụp ảnh tại những địa danh nổi tiếng, trà đạo là một trong những trải nghiệm văn hóa gần gũi và sâu sắc nhất.
Không Chỉ Là Uống Trà: “Lộ Hành Của Trà”
Trà đạo Nhật Bản thường được gọi là chanoyu, nghĩa là “nước nóng pha trà,” hoặc sadō và chadō, có nghĩa là “lộ hành của trà.”
Mặc dù trà được du nhập từ Trung Hoa, cách pha chế và thưởng thức trà dần phát triển thành một nghệ thuật mang đậm bản sắc Nhật Bản, gắn liền với Thiền Tông. Từ một nghi thức trong giới tu hành và quý tộc, trà đạo trở thành một bộ môn kết hợp nghệ thuật tiếp khách, kiến trúc, đồ gốm, thư pháp, cắm hoa, bánh theo mùa và những cử chỉ đầy chánh niệm.
Đến thế kỷ 16, trà sư nổi tiếng Sen no Rikyū đã góp phần định hình triết lý và thẩm mỹ tiếp tục ảnh hưởng đến trà đạo ngày nay.
Bốn nguyên tắc quan trọng của trà đạo gồm:
- Wa — hòa
- Kei — kính
- Sei — thanh
- Jaku — tịch
Bốn nguyên tắc này thường được hiểu là hòa hợp, tôn kính, thanh khiết và tĩnh tại. Chúng không chỉ hướng dẫn cách tổ chức một buổi trà đạo mà còn thể hiện cách con người nên đối xử với nhau.
Một tư tưởng quan trọng khác là ichigo ichie—“nhất kỳ nhất hội,” nghĩa là mỗi cuộc gặp chỉ xảy ra một lần trong đời.
Ngay cả khi những người ấy gặp lại nhau vào ngày hôm sau, mùa đã khác, cảm xúc có thể đã thay đổi và khoảnh khắc hôm nay không thể trở lại. Vì vậy, chủ nhà chuẩn bị mỗi buổi trà như thể đây là cơ hội duy nhất để mọi người cùng chia sẻ giây phút ấy.
Đó cũng chính là một trong những lý do khiến trà đạo trở nên đặc biệt.
Vẻ Đẹp Của Sự Giản Dị
Phòng trà truyền thống được thiết kế rất khiêm nhường. Gỗ tự nhiên, tường đất và chiếu tatami phản ảnh tinh thần wabi-sabi—tìm thấy vẻ đẹp trong sự giản dị, không hoàn hảo và dấu vết của thời gian.
Khách đôi khi bước vào phòng trà qua một cánh cửa nhỏ, buộc họ phải cúi người. Trong lịch sử, cử chỉ này tượng trưng cho việc để lại địa vị và giai cấp xã hội bên ngoài. Khi bước vào phòng trà, mọi người gặp nhau trên tinh thần bình đẳng hơn.
Trong hốc trang trí gọi là tokonoma, chủ nhà thường treo một bức thư pháp và đặt một bình hoa theo mùa. Đây không chỉ là những vật trang trí. Chúng tạo nên tâm trạng của buổi gặp và đôi khi gửi gắm một thông điệp dành riêng cho khách.
Các dụng cụ pha trà cũng có câu chuyện của riêng mình. Một chén trà cổ có thể được trân trọng vì hình dáng không cân đối, màu men tinh tế hoặc những dấu vết đã được sử dụng qua nhiều năm. Một chiếc muỗng tre nhỏ đôi khi còn được đặt một cái tên đầy thi vị.
Mỗi vật dụng đều được chủ nhà lựa chọn dựa trên mùa, khung cảnh và những vị khách tham dự. Không có chi tiết nào hoàn toàn ngẫu nhiên, nhưng mọi thứ vẫn phải giữ được vẻ tự nhiên, kín đáo và không phô trương.
Loại Trà Nào Được Dùng Trong Trà Đạo?
Loại trà truyền thống được sử dụng trong trà đạo Nhật Bản là matcha—bột trà xanh được nghiền thật mịn.
Khác với trà pha từ lá, matcha được đánh trực tiếp với nước nóng bằng một chiếc chổi tre gọi là chasen. Vì bột trà hòa trong nước và vẫn nằm trong chén, người uống thưởng thức toàn bộ lá trà nghiền chứ không chỉ phần nước được ngâm từ lá.
Hai hình thức matcha chính thường được phục vụ là:
- Usucha, hay “trà loãng,” có vị nhẹ hơn, bề mặt nhiều bọt và thường được chuẩn bị riêng cho từng vị khách. Đây là loại trà mà du khách thường được thưởng thức trong những buổi giới thiệu trà đạo.
- Koicha, hay “trà đặc,” sử dụng nhiều matcha hơn nhưng ít nước hơn. Trà có kết cấu đặc, mịn và thường xuất hiện trong những buổi trà trang trọng.
Matcha có hương vị đậm, hơi đắng và mang vị umami đặc trưng. Để tạo sự cân bằng, khách thường được mời dùng một loại bánh ngọt Nhật Bản theo mùa gọi là wagashi trước khi uống trà.
Một buổi trà đạo trang trọng và đầy đủ, gọi là chaji, có thể kéo dài vài giờ, bao gồm một bữa ăn theo mùa, bánh ngọt, trà đặc và trà loãng. Trong khi đó, chakai là buổi trà đơn giản, ngắn và ít nghi thức hơn—phù hợp với du khách hoặc người lần đầu tìm hiểu trà đạo.
Nghệ Thuật Trong Từng Động Tác Của Trà Sư
Quan sát một trà sư chuẩn bị matcha có thể mang lại cảm giác như đang thưởng thức một màn trình diễn được biên đạo tinh tế.
Chủ nhà lau chùi từng dụng cụ trước mặt khách—không phải vì chúng chưa sạch, mà đây là hành động mang tính biểu tượng, thể hiện sự thanh tẩy và tôn trọng. Chén trà, chổi tre, hộp đựng trà và muỗng tre được sử dụng theo một trình tự chính xác, được trau dồi qua nhiều năm luyện tập.
Nước nóng được múc từ ấm. Matcha được đo cẩn thận và cho vào chén. Chổi tre chuyển động nhanh, nhưng trà sư không bao giờ tạo cảm giác vội vàng.
Khách cũng là một phần của nghi thức. Họ cúi chào, nhận chén bằng hai tay và xoay nhẹ chiếc chén trước khi uống để tránh uống trực tiếp từ mặt trang trí đẹp nhất. Sau khi uống xong, khách có thể chiêm ngưỡng chiếc chén và bày tỏ lòng cảm ơn với chủ nhà.
Người mới không cần quá lo lắng về việc phạm lỗi. Những buổi trà dành cho du khách thường giải thích từng bước, và chủ nhà hiểu rằng khách quốc tế có thể chưa quen với mọi nghi thức. Sự chân thành, chú tâm và tôn trọng quan trọng hơn việc thực hiện hoàn hảo từng động tác.
Ngày Nay Người Nhật Có Còn Thực Hành Trà Đạo Không?
Trà đạo không phải là một màn trình diễn chỉ được bảo tồn để phục vụ du khách. Trên khắp Nhật Bản, học viên vẫn tiếp tục theo học tại các trường phái trà đạo, đôi khi luyện tập trong nhiều thập niên. Các câu lạc bộ trà đạo có mặt trong trường học và đại học. Những tổ chức cộng đồng, đền chùa, trung tâm văn hóa và trà sư tư nhân cũng tổ chức nhiều buổi thưởng trà theo mùa trong suốt năm.
Các trường phái nổi tiếng nhất gồm Urasenke, Omotesenke và Mushakōjisenke—đều có nguồn gốc từ truyền thống của gia đình Sen. Mỗi trường phái cùng chia sẻ tinh thần căn bản của trà đạo nhưng có một số khác biệt về động tác, dụng cụ và phương pháp pha trà.
Văn hóa dùng trà ngày nay vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến nghệ thuật gốm sứ, sơn mài, thủ công tre, bánh truyền thống, vườn Nhật và ẩm thực kaiseki.
Du khách hiện có thể trải nghiệm trà đạo dưới nhiều hình thức, từ những buổi trà riêng tư và trang trọng đến các lớp học thân thiện được hướng dẫn bằng tiếng Anh. Một số địa điểm còn bố trí ghế cho những người không thể ngồi lâu trên chiếu tatami, giúp nghi thức truyền thống trở nên dễ tiếp cận hơn mà vẫn giữ được tinh thần nguyên thủy.
Du Khách Có Thể Trải Nghiệm Trà Đạo Ở Đâu?
Kyoto
Kyoto là điểm khởi đầu lý tưởng cho những ai muốn tìm hiểu văn hóa trà. Cố đô có nhiều phòng trà lịch sử, đền chùa, khu vườn, nhà phố truyền thống và các thế hệ nghệ nhân chuyên làm chén trà, đồ sơn mài cùng bánh ngọt Nhật Bản.
Các chương trình dành cho du khách rất đa dạng, từ những buổi trình diễn ngắn đến nghi thức trà riêng, kết hợp mặc kimono và hướng dẫn tự pha một chén matcha. Một số được tổ chức trong những căn nhà phố machiya đã được phục hồi; những chương trình khác diễn ra trong khuôn viên đền chùa hoặc vườn truyền thống.
Chẳng hạn, Murin-an có chương trình thưởng trà cần đặt chỗ trước tại phòng trà trong vườn, kết hợp với chuyến tham quan khu vườn có hướng dẫn. Du khách cũng có thể tìm kiếm các chương trình văn hóa và trà đạo hiện hành trong danh mục hoạt động chính thức của Kyoto.
Uji
Nằm ngay phía nam Kyoto, Uji nổi tiếng là nơi sản xuất một số loại trà xanh và matcha ngon nhất Nhật Bản. Đây là điểm đến tuyệt vời cho những ai muốn tìm hiểu nhiều hơn về quá trình trồng, chế biến và thưởng thức trà.
Du khách có thể ghé thăm các cửa hàng trà, thưởng thức món tráng miệng làm từ matcha, tìm hiểu sự khác biệt giữa các phẩm cấp trà hoặc tham gia lớp học do chuyên gia trà địa phương hướng dẫn.
Kết hợp Uji và Kyoto sẽ tạo thành một hành trình văn hóa trọn vẹn—từ những cánh đồng trà đến căn phòng trà truyền thống.
Tokyo
Ngay giữa một Tokyo hiện đại và sôi động, du khách vẫn có thể tìm thấy những phòng trà truyền thống trong các khu vườn, trung tâm văn hóa, khách sạn và khu phố lịch sử.
Một số chương trình hướng dẫn khách cách nhận trà và dùng bánh ngọt. Những chương trình khác cho phép người tham dự tự tay đánh matcha. Tokyo cũng tổ chức các sự kiện trà công cộng và những chuyến tham quan văn hóa có hướng dẫn.
Cẩm nang du lịch chính thức của thành phố hiện giới thiệu các lớp trải nghiệm trà đạo, cùng những chuyến tham quan vườn Nhật kết hợp thưởng trà.
Kanazawa Và Những Thành Phố Lịch Sử Khác
Kanazawa nổi tiếng với di sản samurai, vườn cảnh, đồ gốm và nghệ thuật dát vàng. Thành phố này cũng có một nền văn hóa trà đặc biệt phong phú.
Du khách còn có thể tìm thấy các chương trình trà đạo tại Nara, Kamakura và nhiều thị trấn lịch sử nhỏ khác.
Khi nghỉ tại một quán trọ truyền thống ryokan, khách đôi khi được chào đón bằng matcha và bánh ngọt. Tuy nhiên, điều này không nhất thiết là một buổi trà đạo đầy đủ. Nếu quan tâm, hãy hỏi xem nơi lưu trú có tổ chức nghi thức chính thức hoặc chương trình do trà sư hướng dẫn hay không.
Tham Dự Trà Đạo Như Thế Nào Cho Đúng Cách?
Hầu hết các chương trình giới thiệu trà đạo đều được thiết kế để chào đón người mới. Một vài phép lịch sự đơn giản sẽ giúp bạn thưởng thức trải nghiệm này trọn vẹn hơn:
- Đến đúng giờ vì sự chuẩn bị và thời gian là những phần quan trọng của buổi trà.
- Mặc trang phục sạch sẽ, kín đáo và lịch sự.
- Tránh sử dụng nước hoa quá nồng vì mùi hương có thể lấn át hương trà và hương trầm.
- Cởi giày khi được yêu cầu.
- Tắt điện thoại và dành trọn sự chú tâm cho trải nghiệm.
- Làm theo hướng dẫn của chủ nhà khi cúi chào, nhận bánh hoặc cầm chén trà.
- Không chạm vào các dụng cụ hoặc vật trang trí nếu chưa được mời.
- Báo trước cho người tổ chức nếu bạn gặp khó khăn khi quỳ hoặc ngồi trên chiếu tatami. Nhiều nơi có thể cung cấp ghế.
- Xin phép trước khi chụp ảnh. Một số trà sư cho phép chụp vào những thời điểm nhất định nhưng mong muốn giữ không gian yên tĩnh trong lúc pha trà.
Du khách nên đặt chỗ trước, đặc biệt tại Kyoto và trong mùa hoa anh đào hoặc mùa lá đỏ. Hãy kiểm tra xem chương trình có hướng dẫn bằng tiếng Anh, cho thuê kimono hoặc cho phép khách tự tay pha matcha hay không.
Một Cách Khác Để Nhớ Về Nhật Bản
Sau chuyến đi, du khách thường nhớ đến những chuyến tàu cao tốc Shinkansen, đường phố rực sáng ánh đèn, đền chùa cổ kính và nền ẩm thực tuyệt vời của Nhật Bản. Nhưng trà đạo để lại một loại ký ức rất khác.
Đó có thể là tiếng chổi tre khẽ chạm vào thành chén, mùi thơm của chiếu tatami, hơi ấm từ chiếc chén gốm trong lòng bàn tay hay khoảng lặng trước ngụm trà đầu tiên.
Trong giây phút ấy, không còn nơi nào khác cần phải đến và cũng không còn điều gì khác cần phải làm.
Đó chính là món quà thầm lặng của trà đạo Nhật Bản. Trà đạo không chỉ dạy du khách cách pha matcha mà còn mở ra một cách nhìn cuộc sống: trân trọng mùa đang đi qua, tôn kính người đang ngồi trước mặt, nhận ra vẻ đẹp trong những điều không hoàn hảo và hiểu rằng cuộc gặp gỡ hôm nay sẽ không bao giờ lặp lại.
Trong một thế giới luôn thúc giục chúng ta phải sống nhanh hơn, trà đạo mời chúng ta dừng lại—để khám phá biết bao ý nghĩa có thể được tìm thấy trong chỉ một chén trà.
-Lê Nguyễn Thanh Phương-